Ngoc-Sang PhamProfessor of Economics · Université de Lorraine
Blog and Note / Article
← Blog and Note

Về học tập và nghiên cứu kinh tế học tại Pháp

2018-02-24

Về học tập và nghiên cứu kinh tế học tại Pháp (Download PDF)

Phạm Ngọc Sáng[1]

Bài viết này nhằm chia sẻ một vài thông tin và kinh nghiệm về học tập và nghiên cứu kinh tế học tại Pháp.[2] Hi vọng những thông tin này hữu ích đối với các bạn đang có ý định theo đuổi ngành kinh tế học, đặc biệt tại Pháp.

  1. Học Master và làm PhD

Hệ thống đại học của Pháp khá phức tạp và đặc biệt, so với ở Mỹ. Ngoài University ra, Pháp còn có các Grandes Ecoles (sau khi tốt nghiệp cấp 3, học sinh phải học dự bị khoảng 2 năm sau đó trải qua 1 kỳ thi tuyển khá khó để có thể vào Grandes Ecoles ; nếu không đỗ, có thể chuyển sang học năm thứ 3 tại các University).

Để được đăng ký vào các chương trình PhD ở Pháp (gọi là Ecole doctorale), thì phải có bằng Master hoặc mức tương đương. Sinh viên có thể đăng ký vào học ở các chương trình Master về Economics. Các trường có uy tín cao như Paris School of Economics, Toulouse School of Economics thì xét tuyển hồ sơ khá kỹ. Trong khá nhiều chương trình, đã có một số môn được giảng dạy bằng tiếng anh (có 1 số chương trình hoàn toàn được dạy bằng tiếng anh). Hầu hết các chương trình Master về kinh tế ở Pháp là miễn phí. Nhiều chương trình Master có sự kết hợp (về mặt giảng viên và cả sinh viên) giữa University và Grandes Ecoles.

Sau khi hoàn thành chương trình Master và tìm được người hướng dẫn, sinh viên sẽ bắt đầu làm luận án (thèse). Hàng năm, các chương trình đào tạo tiến sỹ ở Pháp đều có 1 số học bổng (allocation de recherche) cho sinh viên muốn làm luận án. Nếu được học bổng này, sinh viên sẽ ký 1 hợp đồng làm việc có thời hạn 36 tháng với trường (vị trí của sinh viên gọi là doctorant contractuel trong tiếng pháp) và được hưởng lương hàng tháng khoảng 1350 euros sau thuế (có thể là hơn 1700 euros nếu phải đi dạy bài tập cho sinh viên), và được hưởng các loại bảo hiểm do nhà trường đóng. Với thu nhập này, nghiên cứu sinh có 1 mức sống thoải mái; ngoại trừ ở Paris tiền nhà rất đắt đỏ. Để được những học bổng và vị trí này, nói chung là khó : thứ nhất là sinh viên phải đạt kết quả thật tốt khi học Master, và thứ 2 là có người hướng dẫn hỗ trợ (đương nhiên người hướng dẫn càng có ảnh hưởng lớn thì cơ hội có được học bổng càng cao). Ví dụ như ở Trường Paris 1, có hơn 10 chương trình Master liên quan đến kinh tế, nhưng chỉ có chưa đầy 20 vị trí PhD như thế này.

Ở Mỹ và 1 số nước khác, thì không bắt buộc có bằng Master nhưng người học cũng phải trải qua quãng thời gian (thường là 2 năm) học những môn nền tảng và đạt kết quả tốt thì mới được tiếp tục. Đầu vào các chương trình PhD này thì khá mở, sinh viên có thể là những người tốt nghiệp đại học ngành kinh tế, toán, vật lý, triết, … Chi tiết xem ở trên trang web của Hội Kinh tế học Mỹ  https://www.aeaweb.org/resources/students

Khi làm PhD

Làm luận án là bước đầu tiên trong nghề nghiệp nghiên cứu. Nghiên cứu sinh có ít nhất 3 năm để làm luận án. Một số đặc biệt (rất ít) hoàn thành trước 3 năm. Một số không nhiều hoàn thành luận án trong vòng 3 năm. Nhưng nói chung là 4 hoặc 5 năm, đặc biệt là 1 số nhánh nghiên cứu thực nghiệm và cần dùng nhiều dữ liệu.

Trong quá trình làm luận án tại Pháp, người quan trọng nhất đối với sinh viên là người hướng dẫn (tiếng pháp là directeur de thèse). Đây là người sẽ quyết định hầu hết những vấn đề thủ tục và giấy tờ liên quan đến nghiên cứu sinh.

Công việc chính của NCS là học làm nghiên cứu và viết bài nghiên cứu. Về mặt học thuật, sẽ là tốt nhất nếu nghiên cứu sinh được làm cùng với người hướng dẫn về đúng lĩnh vực của người hướng dẫn. Nhưng mọi việc không phải lúc nào cũng được tốt đẹp như mong muốn. Có nhiều lý do : (1) người hướng dẫn không quan tâm nhiều đến học trò (vì ít thời gian, vì kiểu của họ như vậy, …), (2) nghiên cứu sinh muốn làm 1 thứ mà không phải lĩnh vực sâu của người hướng dẫn, (3) người hướng dẫn nhận nghiên cứu sinh để làm 1 mảng mới đối với cả người hướng dẫn, dẫn đến người hướng dẫn không có chủ chuyên môn và công việc không tiến triển tốt.

Rất ít người hướng dẫn mà làm cùng với học trò theo kiểu cùng phân tích, cùng chứng minh, cùng tìm dữ liệu. Nếu người hướng dẫn chịu khó đọc những gì NCS viết và cho ý kiến chỉ bảo thì cũng đã là khá tốt rồi.

Viết bài nghiên cứu luôn luôn là một công việc khó khăn. Nó đòi hỏi sự tập trung, nghiêm túc và tỷ mỷ trong tất cả các công đoạn. Điều quan trọng nhất vẫn là thái độ và sự quyết tâm của NCS. NCS phải tích cực làm việc (ví dụ 7h/ngày ; cá nhân mình chưa thấy ai kiếm được việc mà làm việc ít hơn 8h/ngày), tự học, cố gắng trao đổi với người hướng dẫn, và cả với những giáo sư khác ở trường, kể cả các NCS khác. Cố gắng đi nghe seminar để biết được đồng nghiệp đang làm gì và cũng là để mở rộng tầm hiểu biết. Nếu không đi nghe seminar thì chẳng khác nào tự giam mình trong 1 góc nhỏ, không biết đến những chân trời khác.

Về bảo vệ luận án

Thời điểm bảo vệ luận án là 1 dấu mốc quan trọng và là điểm khởi đầu trong sự nghiệp khoa học, điều này đúng với cả người Việt Nam và Pháp. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là tìm việc. Nếu chất lượng luận án đã tốt rồi (đã có bài được đăng ở tạp chí tốt) và/hoặc đã tìm được việc trước khi bảo vệ, thì buổi bảo vệ chỉ mang tính biểu tượng nhiều hơn là đánh giá chất lượng. Tuy nhiên, lúc nào cũng phải chuẩn bị thật tốt cho buổi bảo vệ.

Ngày trước, các trường đại học của Pháp xếp hạng luận án (từ thấp đến cao): « honorable », « très honorable » ou « très honorable avec les félicitations du jury ». Luận án hạng honorable thì rất khó tìm được việc học thuật. Nhưng từ năm 2016, không còn vấn đề xếp hạng nữa (một số trường thực hiện sớm hơn mốc này), mà chỉ có 2 loại là đạt và không đạt. Tuy nhiên, những luận án xuất sắc thì được hội đồng đề nghị trao tặng giải thưởng luận án. Nếu có thể có giải thưởng thì là một điều vui, và là 1 điểm tốt cho quá trình tìm việc sau này.

Một vài bài viết liên quan đến viết và đăng bài nghiên cứu

  1. Tìm việc – the job market

Tìm việc học thuật trong các trung tâm nghiên cứu và trường đại học ngày càng khó khăn và cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Ở Pháp cũng vậy. NCS nên tìm việc trước khi tốt nghiệp (trường là trước 1 năm).

Về mặt học thuật (acedemic), tiến sỹ mới ra trường có thể ứng tuyển vào các vị trí giảng viên (Maitre de conférences ở các trường công lập ; tương ứng với Assistant Professor) hoặc nghiên cứu viên (ở các trung tâm nghiên cứu lớn như CNRS, INRA, … ), hoặc tìm việc Assistant Professor (AP) ở các Business School (BS). Đây là các vị trí ổn định, hợp đồng không thời hạn (có 1 số BS ký hợp đồng AP có thời hạn). Tất cả các loại vị trí này, mọi người đều phải chuẩn bị hồ sơ thật kỹ lưỡng vì sự cạnh tranh là rất lớn. Kể cả các công việc hợp đồng có thời hạn như Postdoc, thì cũng phải chuẩn bị hồ sơ thật kỹ. Nói chung là gửi hồ sơ khắp nơi.

Maitre de conférences (MCF)

Đây là ngạnh công chức nhà nước (fonctionaire) nhưng không bị giới hạn bởi quốc tịch; nhiệm vụ là giảng dạy và nghiên cứu. Muốn có quyền dự thi MCF thì hồ sơ của ứng viên phải được 1 hội đồng của bộ đại học phê duyệt (được Qualification). Đây cũng không phải việc quá khó khăn nhưng không quá dễ. Điều kiện cần là ứng viên phải có bằng PhD. Sau đó, điều kiện quan trọng nhất là chất lượng nghiên cứu, trong đó có 2 chỉ dấu quan trọng là (1) các bài báo được đăng và (2) biên bản bảo vệ luận án của nghiên cứu sinh, bao gồm cả reports chi tiết của những người đánh giá luận án (Referee). Lưu ý là ứng viên được biết tên của người trực tiếp đọc và đánh giá hồ sơ khoa học của ứng viên. Tỷ lệ trượt là trên dưới 50% (lưu ý là những người gửi hồ sơ thì tức là họ đã nghĩ rằng hồ sơ của họ có khả năng được duyệt). Ví dụ, năm 2016, có 628 hồ sơ gửi, và có 366 hồ sơ được duyệt.[3]

Sau khi được Qualification rồi, ứng viên sẽ gửi hồ sơ đến từng trường ĐH có vị trí MCF năm đó. Việc thi tuyển lúc này mới chính thức bắt đầu. Kỳ thi tuyển này thường diễn ra vào khoảng từ cuối thang 3 đến cuối tháng 5 hàng năm, bắt đầu từ lúc gửi hồ sơ, gọi phỏng vấn, và kết quả.

Mỗi một vị trí MCF có những đặc điểm riêng, tùy thuộc vào lĩnh vực đang cần tuyển của trường đó. Hàng năm, có khoảng 40 vị trí MCF về ngành kinh tế cho toàn bộ các trường ĐH của Pháp. Sự cạnh tranh là khá khốc liệt.[4] Có rất nhiều ứng viên (có thể lên tới 100) cho 1 vị trí MCF. Quen biết và sự chỉ dẫn của người hướng dẫn cũng là một lợi thế không nhỏ. Tuy nhiên, hai tiêu chí quan trọng nhất vẫn là khả năng nghiên cứu và khả năng giảng dạy.

 Thi tuyển vào CNRS

Đây cũng là ngạch công chức nhà nước và cũng không bị giới hạn quốc tịch. Nhiệm vụ là nghiên cứu (có thể đi dạy nhưng không bắt buộc).  Kỳ thi tuyển này diễn ra trước kỳ thi tuyển MCF. Bắt đầu nhận hồ sơ từ đầu tháng 1 hàng năm.  Cuối tháng 2 hoặc đầu tháng 3 sẽ gọi phỏng vấn các ứng viên. Các bậc nghiên cứu của CNRS từ thấp đến cao là CR2 (charché de recherche (Junior Researcher), classe 2), CR1, DR2 (directeurde recherche, classe 2), DR1 (directeur de recherche (Senior Researcher), classe 1), DRCE (directeur de recherche, classe exceptionnelle).

Khi thi tuyển vào vị trí Junior Researcher của CNRS, yêu cầu về mặt nghiên cứu là cao hơn so với kỳ thi tuyển MCF. Số lượng tuyển vào hàng năm trên toàn nước Pháp là rất ít (khoảng vài người cho mỗi bậc nghiên cứu; ví dụ, năm 2018, chỉ tuyển 4 Junior Researcher và 4 Senior Researcher).

Xem thêm ở link sau : http://www.dgdr.cnrs.fr/drhchercheurs/concoursch/default-en.htm

Công việc ở Business School

Các Business School (BS) tại Pháp cũng tuyển những người có bằng PhD về kinh tế, vì môn kinh tế cũng là 1 môn mà các sinh viên ở BS phải học. Trước đây, chỉ có 1 số ít BS ở Pháp quan tâm đến nghiên cứu, nhưng gần đây, các BS đều quan tâm đến nghiên cứu và tìm kiếm người nghiên cứu tốt (tiêu chí là có bài báo đăng ở tạp chí tốt). Một nguyên nhân khác đến từ sự cạnh tranh khốc liệt của các BS thông qua các bảng xếp hạng, nên các BS rất muốn tìm người nghiên cứu tốt. Đây là công việc ở trường tư, hợp đồng làm việc thường là hợp đồng không thời hạn. Hướng nghiên cứu thì hoàn toàn tự do.

Làm việc ở BS thì bị áp lực (bắt buộc) về chuyện đăng bài ở các tạp chí (tuy nhiên, luật lao động ở Pháp rất bảo vệ người lao động, nên hầu như không có chuyện đuổi việc; nếu không đăng bài nhiều thì họ yêu cầu đi dạy nhiều hơn và làm một số việc khác). Trong khi đó các vị trí MCF ở trường công thì không bị áp lực bắt buộc này. Còn những người làm việc ở CNRS, hầu hết trong số họ là những người rất ham mê nghiên cứu, nên việc gây áp lực nghiên cứu với họ không có nhiều ý nghĩa.

Một vài hướng dẫn và trang web tìm việc

Tìm việc ở Mỹ

Hầu như tất cả các thông tin cần thiết đều có thể tìm thấy trên trang của hội kinh tế gia Mỹ. https://www.aeaweb.org/resources/students/grad-prep/job-market

Với những người sắp và mới tốt nghiệp thì phải có bài nghiên cứu tốt, thường được thể hiện bằng job market paper (JMP) của người viết. JMP có thể chưa được đăng nhưng bài đó phải chứng tỏ được chất lượng nghiên cứu của người viết.

Nói tóm lại, thời nay muốn tìm được việc tốt, ngoại trừ những lý do đặc biệt, thì phải có khả năng nghiên cứu tốt (có thể viết để đăng bài trên những tạp chí tốt nhất của ngành nghiên cứu hẹp của ứng viên).

  1. Tạp chí chuyên ngành về kinh tế học

Có nhiều tạp chí kinh tế và cũng có nhiều bảng xếp hạng các tạp chí kinh tế.  Sau đây là 1 số bảng xếp hạng (dựa trên các tiêu chí khác nhau)

https://ideas.repec.org/top/top.journals.all.html

http://www.scimagojr.com/journalrank.php?area=2000

Các bảng xếp hạng tuy là không đồng nhất, nhưng nói chung những tạp chí tốt  đều xếp trong top 250.  Ở Pháp, có 1 bảng xếp hạng khá uy tín (tất nhiên có 1 số điểm tranh cãi) các tạp chí kinh tế của CNRS (Trung tâm quốc gia nghiên cứu Khoa học) https://sites.google.com/site/section37cnrs/Home/revues37

Tuy nhiên, một số trường Đại học lớn trên thế giới họ có bảng xếp hạng riêng (thường là họ chỉ chọn các tạp chí tốt nhất), để xét tiêu chuẩn nâng bậc cho giảng viên của họ.

Nói chung thì làm nghề nghiên cứu ai cũng muốn có bài đăng tạp chí hàng đầu. Nếu không có bài ở tạp chí hàng đầu của 1 nhánh nào đó (xem bảng xếp hạng của CNRS) thì khó có được sự nể trọng về mặt khoa học của đồng nghiệp quốc tế. Nếu có bài được đăng của Top 5 (gồm 5 tạp chí American Economic Review, Quartely Journal of Economics, Journal of Political Economy, Econometrica, Review of Economic Studies) thì nói chung được mọi người rất nể.  Tất nhiên, có những bài ở tạp chí hàng đầu cũng không thực sự xuất sắc, và có những bài ở tạp chí bình thường nhưng xuất sắc.

  1. Dữ liệu và các thông tin khác

Có khá nhiều nguồn dữ liệu phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy. Trang web của Hội Kinh tế gia Mỹ có giới thiệu về các hệ thống data: https://www.aeaweb.org/resources/data.

Và có cả các hướng dẫn khác (từ chuyện học hành đến kiếm việc, rồi thông tin về thu nhập tương ứng với bằng cấp ra sao) cho sinh viên muốn theo học ngành kinh tế nói chung, không nhất thiết phải là PhD. https://www.aeaweb.org/resources/students

  1. Khoa kinh tế và Trung tâm nghiên cứu kinh tế

Danh mục trên trang Ideas.repec.org: https://ideas.repec.org/top/top.econdept.html

Bảng xếp hạng QS: https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2017/economics-econometrics

Xem thêm trên trang web của Hội Kinh tế Mỹ: https://www.aeaweb.org/resources/students/grad-prep/program-rankings

[1]Email: pns.pham@gmail.com, webpage : https://phamns.wordpress.com/

[2] Kinh tế học (economics) không phải là thương mại. Kinh tế học cũng không phải chỉ là chuyện kiếm tiền. Kiểu nói « làm kinh tế » mà ở Việt Nam thường dùng được hiểu là làm business, là làm ăn, buôn bán, hoặc sản xuất, chứ không phải làm nghiên cứu kinh tế học.

[3] Xem link: http://media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/statistiques/53/3/Note_qualif_2016_795533.pdf

[4] Xem link: http://www.cpcnu.fr/documents/36459/370237/Role du CNU dans le recrutement des EC.pdf